Bir halk, yerler ve adlar
- Gürcistan’dan başlayalım. · Ülke
- Gürcistan, Kafkasya’da, Karadeniz’in doğu kıyısında bulunan bir ülkedir. Ahıska Türklerinin tarihî ata yurdu ülkenin güneyindedir. Ülke → tarihî ata yurdu → şehir → günümüzün bölgesi.
- Meskheti tarihî bir bölgedir. · Tarihî ata yurdu
- Meskheti, topluluğun Gürcistan’ın güneyindeki ata yurduyla ilişkili tarihî ve kültürel addır. “Mesket Türkleri” adı da buradan gelir. Günümüzde bu adı taşıyan bir idarî ilçe yoktur.
- Bir şehir, iki ad. · Şehir
- Ahaltsihe, bu ata yurdunda yer alan bir şehirdir. Ahıska, şehrin Osmanlı döneminde de kullanılan geleneksel Türkçe adıdır. “Ahıska Türkleri” adında yaşamaya devam eder. Ahaltsihe, çevredeki belediye alanının da adıdır. Topluluğun ata yurdu, bu şehrin ötesindeki pek çok kasaba ve köyü kapsar.
- Bugün: Samtshe-Cavaheti. · Günümüzün idarî bölgesi
- Ahaltsihe şehri ve çevresindeki belediye alanı, Gürcistan’ın günümüzdeki idarî bölgelerinden Samtshe-Cavaheti’ye bağlıdır. Çizgi, günümüzün idarî bölgesinin sınırını gösterir. Tarihî Meskheti’nin sınırı değildir.
Ahıska Türkleri
Mesket Türkleri olarak da bilinen Ahıska Türklerinin ata yurdu, Gürcistan’ın güneyindeki tarihî Meskheti bölgesidir. Bu belgesel, halkın tarihini, zorla yerinden edilmesini ve bugünkü yaşamını anlatıyor.
Ahıska, bu ata yurdunda yer alan Ahaltsihe şehrinin Türkçe adıdır. Topluluğun tarihi, çevredeki kasaba ve köylere de uzanır.
Sınırlardan önce, bir yurt vardı.
Türkçede Ahıska adıyla bilinen Ahaltsihe’nin çevresindeki köyler, tarlalar ve dağ yolları, Türkçe konuşan ailelerin kuşaklar boyunca yaşadığı dünyayı oluşturuyordu. Bu coğrafya emekle, komşulukla, düğünlerle, dille ve inançla hayat buluyordu.
Bölge, 1828–1829 savaşının ardından Osmanlı yönetiminden Rus yönetimine geçti. Sınırlar ve yönetimler değişti. Aileler, Gürcistan’ın güneyindeki tarihî Meskheti bölgesinde hayatlarını kurdu.
Bugün Ahaltsihe şehri ve çevresindeki belediye alanı, Samtshe-Cavaheti idarî bölgesinin içindedir. Meskheti tarihî ve kültürel bir ad olarak yaşamaya devam eder; tarihî coğrafyanın kapsamı, günümüzün idarî sınırlarıyla aynı kabul edilmemelidir.
İnsanlara yakından bakın.
Bir aile portresi, isimlerden fazlasını saklar. Bir ceketin kesimi, işlemeli bir başörtüsü, bir kemer ve kınındaki hançer; mekâna, o güne ve toplumsal yaşama dair ayrıntıları korur.
Ahıska giyimi hiçbir zaman tek tip olmadı. Köye, yaşa, imkânlara ve giyildiği güne göre değişir; komşu Kafkas kültürleriyle ortak biçimler taşırdı. Özel günlerde giyilen çoha ceketlerin yanında gündelik gömlekler, pantolonlar, yünlü giysiler ve dokuma ile dikiş emeği vardı.
Bir ata yurdu, geride bırakıldı.
Bu operasyon bir topluluğu yurdundan kopardı. Aileler, Sovyet cumhuriyetleri Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan'a giden trenlere dolduruldu.
Birçok insan yolculuk sırasında ve sürgünün ilk yıllarında hayatını kaybetti. Yayımlanan toplamlar farklılık gösteriyor: bazı arşiv verileri Ahıska Türklerini, Güney Gürcistan'dan sürülen Kürtler ve Hemşinlilerle birlikte sayıyor. Yaşanan can kaybı, kapsamı açıklanmayan tek bir sayıya indirgenemez.
Binlerce kilometre. Gidilecek yeri seçme hakkı olmadan.
Başlıca sürgün yerleri Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan'dı. Mesafe, kopuşun yalnızca bir boyutuydu: aileler nerede yaşayabileceklerini, çalışabileceklerini ve nereye gidebileceklerini kısıtlayan bir sistemin içine geldi.
Bu çizgiler, ata yurdunu sürgün edilenlerin gönderildiği cumhuriyetlere bağlıyor. Yerinden edilmeyi anlatan görsel bir rehberdir; tek tek tren güzergâhlarının yeniden çizimi değildir.
Bir ev yeniden kurulabilirdi. Özgürlük geri gelmedi.
Özel iskân yerlerinde insanlar çalıştı, çocuk büyüttü ve yuvalarını yeniden kurdu. Yerleşimden ayrılmak, yerel komutanın iznine bağlıydı; kayıt zorunluluğu ve gözetim, gündelik hayatı biçimlendiriyordu.
Kısıtlamalar 1956'da kaldırıldı. Ancak bunu Ahıska'ya genel bir dönüş hakkı izlemedi. Dilekçeler, toplu örgütlenme ve yurda dönme girişimleri onlarca yıl sürdü.
Birçok aile için, sürgün iki kez yaşandı.
Aileler vadiden kaçtı veya tahliye edildi. Avrupa Konseyi daha sonra, 70.000'den fazla kişinin Özbekistan'dan ayrılarak yedi Sovyet cumhuriyetine dağıldığını bildirdi.
Sovyetler Birliği dağıldığında, yeni sınırlar vatandaşlık, ikamet ve haklar konusunda yeni sorunlar getirdi. Rusya'nın Krasnodar bölgesinde birçok Ahıska Türkü dışlanmayla karşılaştı; ABD'de 2004 yılında bir mülteci yerleştirme programı başladı.
Bir yer, uzaktan da yurt olarak kalabilir mi?
Gürcistan'ın 1999'da Avrupa Konseyine katılımı, yurda dönüş konusunda taahhütler içeriyordu. Bunu 2007'de bir yasa izledi. Ancak hukuki tanınma, kendiliğinden bir yurda dönüş yolculuğuna dönüşmedi.
Avrupa Konseyi gözlemcileri, 2024'te de fiilî dönüşün sınırlı kaldığını ve vatandaşlık önündeki engelleri bildiriyordu. Bugünkü topluluk, ata yurduyla birçok farklı ilişkiyi içinde barındırıyor: dönme isteğini, hafızayı yaşatma çabasını ve başka yerlerde kök salmış hayatları.
Birçok ülke. Birbirine bağlı bir halk.
Orta Asya'da, Türkiye'de, Rusya'da ve Azerbaycan'da büyük topluluklar yaşıyor; Amerika Birleşik Devletleri, Gürcistan, Ukrayna ve başka ülkelerde de Ahıskalılar bulunuyor.
Bu tahminler, Ocak 2022'deki bir görünümü yansıtıyor. Her insanı veya daha sonra yaşanan her yolculuğu kapsayamaz. Ulusal nüfus sayımlarında çoğu zaman daha geniş etnik kategoriler kullanılması, Ahıska nüfusunun kesin olarak belirlenmesini güçleştiriyor.
Atlasın yazarıyla tanışın: Djani Efendi.
Bir halkın hikâyesi, sürgününden ibaret değildir.
Ahıska kültürü insanlarla yaşıyor: aile ve topluluk ilişkilerinde, dilde, yemeklerde, kutlamalarda, müzikte ve hafızada. Gelenekler yol alıyor, değişiyor ve yeni anlamlar kazanıyor.
İnsanlar bu bağları nerede yaşatıyorsa hikâye orada sürüyor. Bu atlas bir başlangıç: ortak bir tarihi görmek ve onun içindeki birçok hayata yer açmak için.
